Stel dat jij niet in vrijheid zou opgroeien. Met die gedachte starten in groep 7 en 8 van basisschool De Koekoek uit Utrecht de themaweken over de Tweede Wereldoorlog. Leerkracht Jelle van Toledo sluit de weken met zijn leerlingen af met een herdenking bij het beeld van Anne Frank in de buurt. Het is het monument dat de klassen adopteerden.
Twee jaar geleden ontdekte Jelle dat scholen zelf een herdenking kunnen organiseren bij een lokaal monument. “Ik was op zoek naar lesmateriaal voor onze themaweken. Toen zag ik dat je als school via het Nationaal Comité 4 en 5 mei een monument in de buurt kunt adopteren en daar een herdenking kunt houden. Je denkt al snel: mag dat wel, op zo’n publieke plek? Maar het mag en kan gewoon.”
Jelle koos samen met de bovenbouwklassen voor het beeld van Anne Frank op het Janskerkhof in Utrecht, op een steenworp afstand van de school. De keuze was snel gemaakt. “Tijdens de themaweken over de Tweede Wereldoorlog dompelen de leerlingen zich wekenlang onder in de wereld van Anne Frank. We lezen haar dagboek, bezoeken het Anne Frank Huis in Amsterdam en spreken over wat het betekent om te leven onder bezetting en vervolging. Met de herdenking bij het monument komt alles samen.”
Jelle vindt het belangrijk dat herdenken niet iets abstracts blijft. “Leerlingen fietsen elke dag langs dat monument, zonder echt te weten wat het betekent. Door er samen bij stil te staan, krijgt zo’n plek ineens een verhaal. Dan wordt het echt van hen.” Hij merkt dat kinderen thuis lang niet altijd verhalen over de oorlog meekrijgen. “Dan is het aan ons als school om dat gesprek te voeren en de geschiedenis levend te houden.” En juist daarin zit de meerwaarde van een monument in de eigen buurt. “Dat spreekt veel meer tot de verbeelding dan welk boek dan ook.”
Voor de praktische invulling maakte de school gebruik van het gratis herdenkingspakket van het Nationaal Comité 4 en 5 mei. “Daar zit alles in wat je nodig hebt”, zegt Jelle. “Basiskransen met een instructievideo om ze te versieren, kaartjes waarop leerlingen kunnen schrijven waarom ze herdenken en speldjes die de leerlingen op hun jas of trui mogen dragen. Net als bij de Nationale Herdenking.”
De drie klassen die dit jaar meededen, maakten op de ochtend van de herdenking hun eigen krans. “We waren er een halfuur mee bezig”, legt Jelle uit. “Dankzij de instructievideo konden leerlingen direct aan de slag. Als leerkracht hoef je alleen een oogje in het zeil te houden.” De bloemen voor de kransen namen de leerlingen zelf mee. “Dat hoeft echt niet duur of ingewikkeld te zijn. Een bloem uit een vaas thuis is net zo waardevol.” Volgens Jelle zit daar juist de kracht. “Bij herdenken hoort dat je iets neerlegt. Je geeft aandacht aan een monument, je maakt het mooier. Doordat leerlingen zelf een krans maken, voelen ze zich direct betrokken.”
De herdenking vond plaats op 26 februari, de dag waarop in 1941 in Utrecht de Februaristaking plaatsvond. “We begonnen met muziek en eindigden met het neerleggen van bloemen en kransen.” Als hoogtepunt zong de klas dit jaar samen het Jiddisch liedje De rebbe leert de kinderen schrijven in de vertaling van Willem Wilmink. “Het is een kinderliedje, maar met een diepe laag: in de kampen grepen mensen hierop terug om het leed te verzachten. Toen ik dat in de klas vertelde, werden de leerlingen even helemaal stil.”
Zelfs Jelle was verrast over de betrokkenheid van de leerlingen. “Er is altijd wel een kind van wie je hoopt dat die het niet verstoort met een grapje. Maar daar was helemaal geen sprake van. De vaste opbouw van muziek, trompet en stilte doet iets met je”, legt hij uit. Twee jaar geleden, bij een eerdere herdenking, stonden er zo’n dertig maaltijdbezorgers in oranje pakken op het plein. “Ook zij zwegen tijdens de twee minuten stilte. De kracht van een groep die in een kring staat en stil is, wordt door iedereen begrepen.”
Op de kaartjes uit het herdenkingspakket schreven leerlingen waarom zij herdenken. Velen schreven: ‘Omdat we nooit mogen vergeten hoe erg het was’. Jelle hoopt dat die les blijft hangen, want voor hem is herdenken meer dan een jaarlijks ritueel. “We mogen nooit vergeten dat anderen offers hebben gebracht voor toekomstige generaties. Dat mag je als kind van nu best beseffen.” De actualiteit helpt daarbij. “Toen Rusland Oekraïne binnenviel, sliepen sommige kinderen slecht. Geschiedenis is dan opeens geen ver verleden meer.”
Jelle hoopt dat meer scholen een monument gaan adopteren. “Maak er een prioriteit van, ook als je middelen beperkt zijn. Het herdenkingspakket is gratis. En zoek een monument in de directe omgeving van de school. Geschiedenis komt pas echt tot leven als het vlakbij is.”
Jelle van Toledo is leerkracht van groep 8 op basisschool De Koekoek